In deze nieuwsbrief:

• Nieuwe editie The Algorithmic Society
• Schrijf je in voor de Masterclass in september 2027
• Nieuwsoverzicht oktober 2026
• AI Chatter

In samenwerking met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid organiseerde denktank Achterkant van de Overheid op 3 november een werkbijeenkomst. Aanwezig waren vertegenwoordigers vanuit alle drie de staatsmachten, wetenschappers en diverse adviescolleges en toezichthouders. 

Centraal stond de rechtspositie van de burger en hoezeer toegang tot informatie bepalend is voor zowel inzicht, de bewijspositie van burgers, herstel, vrijheid en de tegenmacht die burgers kunnen ontwikkelen. Daar tegenover stond het Nieuwlandse "Samen Zien" en wat een andere benadering van digitalisering kan betekenen voor de rechtsbescherming van burgers. En dat geldt niet alleen voor de burger, maar ook voor de staatsmachten zelf. Want ook het informatieprobleem van de staatsmachten zelf kwam naar voren in het tweede deel. 

"Nieuwland" is een fictieve staat waarin de digitalisering van de overheid heel anders is ingericht. Nieuwland - een ontwerp voor de digitale rechtsstaat is tevens een publicatie. De publicatie werd vorig jaar al in kleine oplage verspreid, maar die tegelijk met de werkbijeenkomst verscheen werd gepubliceerd. Nieuwland is nu overal verkrijgbaar. 

Het verslag van de bijeenkomst verschijnt halverwege november. Tijdens de bijeenkomst zijn twee video's vertoond, één over de use case die het informatieprobleem van burgers concreet maakt en één over de oplossing volgens het principe van "Samen Zien". Ook is een kleine inventarisatie gemaakt van hoe de huidige wijze van digitalisering de rechtspositie van burgers heeft aangetast. De rechten bestaan uiteraard nog, maar het wordt steeds lastiger ze praktisch te realiseren. 

• 3 november - Verschillende fracties In de Tweede Kamer uitten bedenkingen bij de aangekondigde bezuiniging van 3,5 miljard in de voortgangsbrief slagvaardige overheid.
• 28 oktober - Databedrijf Palantir werkt onder meer voor de NAVO en is in Nederland al langer omstreden. Vlak voor een besluit over het gunnen van een groot contract voor het beheer van de data van de National Health Service (NHS) ligt het bedrijf in het Verenigd Koninkrijk onder vuur. Ook Duitsland en Frankrijk kijken naar alternatieven. Staatssecretaris Boswijk antwoordt op kamervragen dat Defensie in stappen vanaf 2028 de software van Palantir vervangt door een 'AI-Decision Support System". Boswijk zegt ook toe op 10 november de stand van zaken op andere ministeries te zullen delen.
• 27 oktober - De podcast van De Publieke Ruimte behandelt het essay 'zullen we het eens andersom doen?' De auteurs van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur beschrijven wat er kan gebeuren als ministers, bestuurders en beleidsmakers zich expliciet verantwoorden tegenover 'hun' uitvoeringsorganisaties, in plaats van andersom. Met commentaar van Agnes Rutgers (slagvaardige overheid), Arjan Widlak (Stichting Kafkabrigade) en Hans Verwey (ICTU).
• 17 oktober - Het Italiaanse A/I-collectief hief zichzelf op nadat het in de Verenigde Staten werd gerekend tot de terroristische organisaties. Zij verzochten De Waag om in Amsterdam een server op te halen. Die bleek echter al in beslag genomen door de politie, die een image van de inhoud overdroeg aan de Amerikaanse autoriteiten. Ook branchevereniging Dutch Cloud Community is bezorgd en stelt vragen. 
• 16 oktober - De nieuwe Visie op Rijksinkoop noemt digitale autonomie als een van de eisen voor deelname aan het inkoopprogramma, jaarlijks goed voor 20 miljard euro. Bij inkopen die de nationale veiligheid raken gelden aanvullend de Algemene Beveiligingseisen voor Rijksoverheidsopdrachten (ABRO 2026).
• 14 oktober - Het UWV stopt met IT-project bemiddelingsservice (BMS). De ambitie, bemiddelen van werkzoekenden via vaardigheden in plaats van cv's blijft behouden. Begin 2026 verscheen al een kritisch rapport over het softwareproject. Struikelblok bleek de kwaliteit van de data, alsmede de samenwerking met het ingehuurde softwarebedrijf.
• 12 oktober - Pieter van Oordt, bekend van zijn verzet tegen de overname van Solvinity door Kyndryl, heeft een verzoekschrift ingediend waarin hij het Europees Parlement vraagt om via het Unierecht zeker te stellen dat de infrastructuur van identificatiemiddelen zoals DigID in Europese handen blijft. Als (verplicht in een verzoekschrift) persoonlijk belang vraagt hij om een verbeterde klokkenluidersregeling.
• 8 oktober - De commissie evaluatie ICT-inbreuk Openbaar Ministerie stuurt het eindrapport 'van brand meester naar brandveilig' naar de Tweede Kamer. Gebrekkige uitvoeringskracht leidde ertoe dat systemen als de Citrix Netscaler jarenlang werden gebruikt zonder monitoring. De remedie: meer governance, verantwoordelijkheden duidelijk en zichtbaar maken en security integraal onderdeel maken van de dagelijkse operatie.
• 6 oktober - In een serie artikelen onderzocht Joseph Foti waarom open government belangrijk is voor technologische soevereiniteit. Deel 1 onderzocht het scala aan betekenissen die overheden gebruiken als ze spreken van 'technologische soevereiniteit': het politieke vermogen om betekenisvolle keuzes te maken over technologie. In het tweede deel gaat het onder meer over kosten: de mogelijkheid om technologie aan te schaffen en exit: het vermogen uit een samenwerking te stappen (open source en open standards zijn daarin zeer nuttig).
• 5 oktober - In een brief over de toekomstbestendigheid van de Belastingdienst stelt staatssecretaris Eerenberg dat wordt afgezien van Microsoft 365. In plaats daarvan wordt gefaseerd overgegaan op 'on premises' open source alternatieven.

• 2 november - De Nederlandse Bank voegt zich in het rijtje instituten met een analyse van kansen en bedreigingen van AI. Het rapport ziet toegang, succesvol de juiste AI-middelen organisatiebreed inzetten en verspreiding van nieuwe toepassingen als doorslaggevend en benoemt ook de implicaties voor (monetair en inflatie-) beleid.
• 27 oktober - De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) deed onderzoek naar het gebruiken van AI door incassobureaus. Die blijken soms te neigen naar volledig geautomatiseerde besluitvorming. Dossiers worden verrijkt met via AI vergaarde data uit sociale media. Reden genoeg om op 2 december in gesprek te gaan met de sector.
• 27 oktober - De AI zeepbel in China is al gebarsten, kopt Reuters. De Star50, de Chinese beursindex voor AI en halfgeleiders, verloor 40% van zijn waarde, dat wil zeggen 480 miljard dollar, in 4 maanden tijd. Maar nader beschouwd is er geen duidelijke oorzaak aan te wijzen, is de waarde van de bedrijven in de index nog steeds heel hoog, en gaat niet om AI bedrijven zelf, maar om een producent van robots en om bedrijven die lijden onder heffingen van de Verenigde Staten.
• 26 oktober - Anthropic publiceert het prospectus voor de beursgang van het bedrijf. In zo'n document beschrijft een bedrijf aan mogelijke investeerders in aandelen onder meer de risico's. Dat een van die risico's bestaat uit het uitroeien van de mensheid is een noviteit.
• 21 oktober - IMF-bewindvoerder Marnix van Rij waarschuwde in NRC voor het teruglopen van belastinginkomsten als er veel banen verloren gaan als gevolg van AI. Er is een andere grondslag nodig dan arbeid, nu nog goed voor de helft van de inkomsten. In een essay kijken Stanford econoom Erik Brynjolfsson en collega's breder: als de toekomst met 'transformative' AI vergelijkbare gevolgen heeft als de industriële revolutie, wat is er dan nodig om deze nieuwe economische werkelijkheid te onderzoeken? Zij lopen de grote vragen en uitdagingen na en doen voorstellen voor een mogelijke onderzoeksagenda.
• 14 oktober - Het Joint Research Centre (JRC) van de EU constateert dat het gebruik van AI in strategische sectoren van de EU groeide van gemiddeld 7% in 2021 naar 18% in 2025. De uitschieters tot 38% maakten vooral gebruik van Large Language Models: de culturele en creatieve sector, media, energie en elektronische communicatiemiddelen. Aanbeveling is dan ook om sectorspecifieker te gaan kijken wat de behoeften zijn per bedrijfstak.
• 13 oktober - Kunnen 'prompten' is een essentiële vaardigheid in de omgang met Large Language Models. Een prompt is geen vraag, want de prompter heeft al een idee van het antwoord. Q-lab probeert de grondslagen van een nieuwe discipline te vestigen op de verschillen tussen de kunst van het prompten en de oude wetenschap van het vragen stellen.
• 13 oktober - In een opiniebijdrage ontraadde de Vlaamse Ombudsdienst mensen om nodeloos ingewikkelde door AI geschreven klachten in te dienen. Een maand later geeft men zich gewonnen en publiceert een nieuwsbericht met tips over hoe een indiener die toch AI wil gebruiken goede prompts moet schrijven.
• 3 oktober - Met behulp van Claude opus 5.5 claimt Artcraft 'clean room replacements' te hebben geschreven van de Adobe suite en Microsoft Office. De makers delen de broncode van de in programmeertaal Rust herschreven gratis open source softwarepakketten. Na de aankondiging op hacker news zijn er ook sceptische reacties. De belangrijke vraag of AI met tools als Reverse Engineer Anything (REA) en Ghidra kunnen helpen om universele standaarden te ontwikkelen, zodat producten van software voor kantoor en creativiteit onafhankelijk van de gebruikte applicatie uitwisselbaar zijn, komt helaas nergens aan de orde.
• 2 oktober - Columbia econoom Stijn van Nieuwerburgh onderzocht of AI-bedrijven de noodzakelijke investeringen tot 2032 in datacenters terug kunnen verdienen. Bij gebrek aan voldoende cash-flow wordt zwaar geleund op (zeer) risicovolle langere termijn verplichtingen, waaronder (circulaire) schuldfinanciering. Verrassende conclusie is dat de prijs per geïnstalleerd volledig benut GPU-uur rond 8 dollar uitkomt. Om de investeringen terug te verdienen moeten de inkomsten echter jaarlijks met iets meer dan 80% groeien.

Ook volgend jaar organiseert Stichting Kafkabrigade de masterclass "Volwassen Digitale Overheid met de Burger Centraal". Gedurende drie dagen bespreken we de digitalisering van de overheid vanuit de vijf perspectieven van de Landkaart Volwassen Digitale Overheid: regels, technologie, beginselen, besluitvormingsproces en natuurlijk de handelingssituatie van de burger.

We komen bijeen in een centraal gelegen locatie. Voor ontbijt, lunch en diner wordt gezorgd. Overnachten is mogelijk op de eerste en tweede cursusdag en inbegrepen bij de cursusprijs. Meld je tijdig aan, want kamers zijn afhankelijk van beschikbaarheid. Ook de maaltijden zijn inbegrepen in de cursusprijs.

De kwaliteit van de laatste editie werd gemiddeld met een 9 beoordeeld. 

De 12e editie vindt plaats in het najaar, van dinsdag 14 tot en met donderdag 16 september 2027. Schrijf je snel in!

Aanmelden en meer informatie »

'The Algorithmic Society: Technology, Power, and Knowledge' was in 2021 een van de eerste boeken over AI, algoritmes en publieke waarden.

De tweede, herziene en uitgebreide druk is nu verschenen en beschikbaar bij - onder meer - de uitgever.