Een heel gelukkig, gezond en inspirerend nieuwjaar gewenst! Voor Stichting Kafkabrigade is 2025 een goed en inspirerend jaar geweest en daarvoor bedanken we je graag. Want het zijn de mensen die deelnemen aan ons onderwijs, bijdragen aan ons onderzoek of opdracht geven voor onderzoek en onderwijs, die ons werk mogelijk maken. Een resultaat daarvan uit 2025 zullen we op de IBDS Stelseldag presenteren met de publicatie Nieuwland - een ontwerp voor digitale rechtsstaat. Wie al meer wil weten, kan hieronder lezen hoe je je aanmeldt voor de live sessie op de stelseldag of de online avondsessie de dag erna. We hopen dat we je ook in 2026 weer kunnen inspireren. 

In deze nieuwsbrief:

• Datum preünie bekend! Kom online proeven aan de masterclass!
• Nieuwland - een ontwerp voor een digitale rechtsstaat - wordt gepresenteerd op de IBDS Stelseldag. 
• Schrijf je in voor de masterclass Volwassen Digitale Overheid in maart 2026 (of september)

En natuurlijk hebben we weer selectie gemaakt van relevant en interessant nieuws: 

• De nieuwsselectie van december
• AI Chatter

Op donderdagavond 12 februari is er weer een gratis online introductie op de masterclass Volwassen Digitale Overheid. Het is een reünie - waar oud-deelnemers elkaar weer tegenkomen - en een preünie, waar geïnteresseerden een indruk krijgen en kunnen horen van oud-deelnemers over de masterclass. Uiteraard bespreken we weer een actueel onderwerp. 

Op de volgende preünie is dat de publicatie Nieuwland - een ontwerp voor de digitale rechtsstaat. Deze publicatie gaat over de vragen: Hoe krijgen burgers weer grip op hun rechtspositie? Hoe krijgen overheden weer grip op hun gegevensstromen? En welke spreiding van informatiemacht past bij een digitale rechtsstaat?

Zijn dit vragen die je belangrijk vindt, dan is de Masterclass Volwassen Digitale Overheid misschien iets voor jou. Kom online proeven op donderdag 12 februari van 19:00 tot 21:30!

Of je nu overweegt om deel te nemen aan de masterclass of wil horen van oud-deelnemers hoe zij deze drie dagen hebben ervaren: de preunie is er voor iedereen.  

Deelnemen? Stuur een mailtje naar Hans en we zetten je op de deelnemerslijst. 

Hoe krijgen burgers weer grip op hun rechtspositie? Hoe krijgen overheden weer grip op hun gegevensstromen? Welke spreiding van informatiemacht past bij een digitale rechtsstaat? Een mogelijk antwoord op deze vragen presenteert denktank "Achterkant van de Overheid" in de publicatie Nieuwland - een ontwerp voor de digitale rechtsstaat. 

Nieuwland - een ontwerp voor de digitale rechtsstaat - wordt gepresenteerd op woensdag 11 februari op de IBDS Stelseldag. De publicatie zal worden uitgereikt aan twee Kamerleden uit de Vaste commissie voor Digitale Zaken in aanwezigheid van de leden van de denktank Achterkant van de Overheid. Achterkant van de Overheid is een initiatief van Stichting Kafkabrigade, bestaat uit mensen van binnen en buiten de overheid en wordt ondersteund door diverse overheden.  

Na de zomer zal Achterkant van de Overheid ook een seminar organiseren over de vraag hoe een digitale rechtsstaat eruit zou zien, als we die opnieuw zouden ontwerpen. Een ontwerp waarmee de klassieke idealen worden gerealiseerd met de digitale middelen van nu. 

Voor eerdere deelnemers aan de preünie van de masterclass Volwassen Digitale Overheid zullen we zorgen voor een sneak preview van "Nieuwland - een ontwerp voor een digitale rechtsstaat" die we direct na de presentatie op 12 februari in de nieuwe preünie zullen bespreken. 

• 19 december - De vereniging van directeuren van publieksdiensten schrijft in een advies aan informateur Letschert dat er één digitaal fundament voor de overheid moet komen: lokale en landelijke overheid moeten vergaand samenwerken. Ook bepleiten ze meer pro-actieve dienstverlening via slimme en verantwoorde gegevensdeling tussen overheid en uitvoeringsorganisaties.
• 18 december - Had de Amerikaanse overname van het bedrijf achter DigiD en de overname van overheidsmaildienst Zivver niet mogen gebeuren? In een artikel in iBestuur worden de pro's en contra's op een rijtje gezet.
• 18 december - De verzamelbrief digitalisering december van staatssecretaris Van Marum behandelt een groot aantal onderwerpen. Daaronder zijn de 'Visie Digitale autonomie en soevereiniteit van de overheid': handelingsvrijheid en controle dragen volgens deze visie bij aan een weerbare overheid die adequaat en snel kan handelen; het rapport van de voormalig Regeringscommissaris Informatiehuishouding 'Dwars door de orde' (grotendeels overgenomen in de Nationale Digitaliseringsstrategie aldus Van Marum); 'Ons digitale fundament', met daarin het pleidooi voor het oprichten van een Digitale Dienst (complex en geen doel op zich, zegt de staatssecretaris); het TNO rapport 'Zicht op de toekomst', waarbij de brief ingaat op Agentic AI en Kwamtumalgoritmes (2 van de 14 in het rapport behandelde toekomstige technieken); en verder meerdere onderwerpen over het stelsel van basisregistraties, waaronder het effect van de 'wetswijziging ambtshalve toekennen van een briefadres aan mensen zonder woning' (dat is klein volgens de staatssecretaris).
• 17 december - In een interview legt adviseur strategie en innovatie Corno Vromans bij ict-coöperatie van Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen SURF uit hoe zij werken aan verantwoorde AI: door in lagen te denken. Zo bouwen zij zelf een open source middlewarelaag, de trusted AI hub. Daarmee krijgen gebruikers niet alleen de keus krijgen welk AI-model ze willen gebruiken, de laag middleware zorgt ook voor autonomie wat betreft de regels voor gebruik. 
• 15 december - Straks is Orwell's 1984 al werkelijkheid in 1970, schreef een bezorgde Amerikaan over het eind jaren 1960 gepresenteerde plan voor een National Data Center. Terwijl wetenschappers vertrouwden op fatsoenlijk beheer van de data omdat dit door de overheid gedaan werd, wantrouwde het publiek het vermogen om die data te manipuleren en kwam in verzet. Het National Data Center kwam er niet. Ironisch genoeg stond datzelfde publiek enkele decennia later vrijwillig data af aan private partijen, schrijft Amelia Acker in 'How "Archive" Became a Verb.
• 11 december - Staatssecretaris Van Marum stelt bij de start van het Europese Digital Commons European Digital Infrastructure Consortium (DC-EDIC, zie ook de nieuwsselectie uit de nieuwsbrief van oktober) dat Nederland een voortrekkersrol gaat nemen bij het verkleinen van de afhankelijkheid van bedrijven uit de Verenigde Staten.
• 10 december - De American Statistical Association (ASA) publiceert het jaarrapport 'The Nation's Data at Risk' over 2025. Federale statistische bronnen, het Amerikaanse equivalent van bronnen als het Centraal Bureau voor de Statistiek, staan onder druk. Het publieke vertrouwen in de betrouwbaarheid van deze bronnen neemt af en tegelijkertijd is fors beknibbeld op budgetten.
• 5 december - In een kritische beschouwing van de gevolgen van de EU Omnibus-wet voor het delen van data schrijft Stefaan Verhulst dat langs deze weg de basis voor het opvragen van data door overheden (Business to Government) nog verder versmald en wordt verengd tot een verplichting data te leveren in een noodsituatie.
• 5 december - De ministerraad gaat akkoord met het nieuwe 'CIO-stelsel Rijk'. De Chief Information Officer Rijk, voorzitter van het CIO-beraad, kan per 1 januari 2026 zelfstandig knopen doorhakken. Tot nu toe werd een besluit genomen door consensus. En zijn ook afspraken vastgelegd over de omgang met gegevens: alle informatie moet duurzaam, vindbaar, juist en betrouwbaar bewaard blijven. 
• 3 december - De Algemene Rekenkamer constateert dat het UWV fouten heeft gemaakt bij het toekennen van WIA-uitkeringen, waarbij het bovendien voor een aanvrager niet mogelijk is om de juistheid van hun beoordeling te bepalen. De fouten zijn niet los te zien van te ingewikkelde wet- en regelgeving en het thuiswerken in de coronaperiode, maar volgens het rapport zijn deze daarnaast ook het gevolg van een eenzijdige nadruk op het wegwerken van wachtlijsten, verouderde systemen en een gebrek aan aandacht voor kwaliteit van de bedrijfsvoering, ook bij de minister.
• 2 december - Staatssecretaris Eugène Heijen stelt in zijn antwoord op kamervragen over de overstap van de belastingdienst naar Microsoft 365, dat in 2021 het versterken van de autonomie een beperktere rol speelde in de gemaakte afwegingen, en dat bovendien na onderzoek bleek dat er geen alternatieven zijn.  

• 19 december - In een open access boek onder redactie van Ines Mergel en Carsten Schmidt wordt de rol van AI bij de digitale toekomst van nationale bibliotheken onder de loep genomen, met in het tweede deel 12 case studies van projecten van over de hele wereld.
• 18 december - Bijzonder hoogleraar Wolfgang Ebbers pleit in een podiumbijdrage voor het oprichten van een Nederlands AI veiligheidsinstituut, naar analogie van het Britse AI Security Institute. Dat publiceerde in juli over het nog niet in kaart gebrachte gebied van maatschappelijke weerbaarheid tegen grensverleggende AI.
• 18 december - De gemeente Eindhoven maakt bekend dat ze een datalek hebben gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Medewerkers van de gemeente zouden bestanden met persoonsgegevens hebben geüpload naar openbare AI-websites. De gemeente heeft toegang tot die websites geblokkeerd. Op 1 maart 2023 stelde de AP de gemeente onder intensief toezicht vanwege zorgen over het privacybewustzijn, onder meer vanwege het niet melden van datalekken. Dat toezicht werd per 1 maart 2025 opgeheven.
• 16 december - Het CBS publiceert de selectiviteitsscan.Met dit hulpmiddel kan getoetst worden of een algoritme indirect onderscheid maakt, bijvoorbeeld als gevolg van bias in de trainingsdata. In een verdiepingsdocument wordt een bestaand selectiealgoritme van het UWV getoetst.
• 15 december - Een gemengd gezelschap van Stanford AI experts verkent 2026 alvast aan de hand van het thema: 'The era of AI evangelism is giving way to an era of AI evaluation'.
• 10 december - De Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur organiseren het eerste AI-toezichtcongres. Het congres kende 11 deelsessies over uiteenlopende onderwerpen. Toezicht vraagt om samenwerking tussen techniek (RDI) en ethiek (AP) en sterke internationale samenwerking, en dat heeft een praktische toolkit opgeleverd. De Nederlandse invulling van de Europese AI-act omvat onder meer 'regulatory sandboxes'. Directeur apparatuur John Derksen daarover: "we houden het bonnenboekje en de afvinklijst op zak en gaan in gesprek met de markt zelf om realistische normen te stellen". Zo'n vooroverleg-fase heeft ook nut vanuit het perspectief van inclusie, menen de auteurs van een artikel van het Joint Research Centre van de EU.
• 9 december - De Agentic AI Foundation (AAIF) gaat van start. De AAIF wil op een neutrale en open grondslag zorgen voor een gedeeld ecosysteem van standaarden en gereedschappen voor de collaboratieve ontwikkeling van Agentic AI. De Linux Foundation krijgt binnen AAIF de rol van een neutraal thuis voor het Model Context Protocol van Anthropic, goose van Block en AGENTS.md van OpenAI.
• 3 december - Terwijl overheden bezig zijn vangrails te maken voor AI en de rest van de wereld vooral kijkt naar de resultaten ervan, ligt de kans op veilige, rechten-respecterende en eerlijke AI stroomopwaarts: bij hoe data verzameld, bewaakt en gedeeld worden. Dit schrijven Stefaan Verhulst en Friderieke Verschüür. Volwassen governance combineert de input met de output, dus de data-governance met de AI governance. Data stewardship en Data Commons zijn middelen om daaraan te werken. 
• 3 december - Het ministerie van Binnenlandse Zaken onderzoekt jaarlijks het gebruik van AI binnen de overheid. Volgens de onderzoekers van TNO steeg het aantal generative AI toepassingen van 8 naar 81. Het rapport gaat dieper in op vijf voorbeelden, waaronder leeshulp Tolkie en de archiefassistent van het Nationaal Archief. Met name gemeentes zijn toepassingen gaan gebruiken, vooral chatbot GEM van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. De focus ligt op interne efficiency-slagen, zegt TNO. Slechts 17% van de toepassingen richt zich op de inwoner, en maar 2% op bedrijven. Door die nadruk op bestaande processen blijft bovendien de vraag naar hoe generative AI het werk verandert onbeantwoord. Ook risico-inschattingen en digitale (on)afhankelijkheid blijven achter: "je ziet dat heel veel bestuurders het wel makkelijk vinden (...) om een zak geld aan Microsoft te geven. En dan alle verantwoordelijkheden naar hun te schuiven.” zegt een van de geïnterviewden.
• 1 december - De Waag voegt zich in het koor van pleiters voor een ministerie van digitale zaken in het komende kabinet. Marleen Stikker, Roel Dobbe en Daniel Mügge zijn kritisch over het aanjagen van AI en rekenkracht als economische wondermiddel en benadrukken de rol van Nederland als gidsland door maatschappelijk nut en publieke waarden als noodzakelijke voorwaarden voor de inzet van AI te zien.
• 20 november - De betrouwbaarheid van de resultaten van online vragenlijsten staat onder druk. In een artikel in de Proceedings of National Academy of Sciences wordt een autonome synthetische respondent beschreven die responses genereerde op 6000 vragenlijsten en 99,8% van de bestaande (robot-)detectiemethoden ontweek. Er is een urgente noodzaak om nieuwe standaards voor validiteit te ontwikkelen, meent Sean Westwood, directeur van het Polarization Research Lab. 

In maart en september 2026 organiseert Stichting Kafkabrigade wederom de masterclass "Volwassen Digitale Overheid met de Burger Centraal". Gedurende  drie dagen bespreken we de digitalisering van de overheid vanuit de vijf perspectieven van de Landkaart Volwassen Digitale Overheid: regels, technologie, beginselen, besluitvormingsproces en natuurlijk de handelingssituatie van de burger.

We komen bijeen in het centraal gelegen Hotel Oud London in Zeist. Voor ontbijt, lunch en diner wordt gezorgd. Overnachten is mogelijk op de eerste en tweede cursusdag en inbegrepen bij de cursusprijs. Meld je tijdig aan, want kamers zijn afhankelijk van beschikbaarheid. Ook de maaltijden zijn inbegrepen in de cursusprijs.

De kwaliteit van de laatste editie werd gemiddeld met een 8,8 beoordeeld. "Bevlogen zijn we in drie dagen meegenomen in de elementen die bepalend zijn voor een goed functionerende I-overheid en hoe deze op elkaar ingrijpen", aldus één van de cursisten.

Volgend jaar vindt de 11e editie plaats in het voorjaar, van dinsdag 17 tot en met donderdag 19 maart 2026. Schrijf je snel in!

Iets meer tijd nodig? In de nazomer is de masterclass maandag tot en met woensdag 21, 22 en 23 september 2026.

Aanmelden en meer informatie »